Hastalık Deneyimlerini Anlamak: Fenomenolojik Bir Yaklaşım

Filozof, “Illness (2018)” adlı eserinde, hastalık deneyimlerini anlamak için fenomenolojik kavramları kullanan bir çerçeve sunmaktadır. Bu çerçevede, Heidegger’in “varoluş-dünya” ve bakım kavramları, Jean-Paul Sartre’ın sağlık analizindeki şeffaflık vurgusu ve Maurice Merleau-Ponty’nin bedensel-özne kavramı gibi unsurlar kullanılarak, hastalığın birey tarafından nasıl deneyimlendiği konusunda kapsamlı bir resim oluşturulmaktadır. Bu yaklaşımın temel iddiası, hastalığın yalnızca yaşadığımız deneyimlerin türünü değil, aynı zamanda bu deneyimleri çerçeveleyen bütün yapıları değiştirdiği yönündedir. Örneğin, hastalık ve beraberinde gelen sakatlık veya engellilik durumlarında, yaşam beklentilerimiz azaldığında, uzaysal algımız ve zaman kavramımız temelden değişebilir. Seçeneklerimizin ve kaynaklarımızın azalmasıyla birlikte, değerlerimiz ve tutumlarımız da kayabilir. Belki de bir zamanlar kişisel imajımızın önemli bir parçası olan unsurlar (örneğin, dış görünüş) gülünç derecede önemsiz hale gelebilir. Hastalık ilerledikçe, kabul edilebilir ve yaşanabilir olarak gördüğümüz şeylerin tamamen yeniden değerlendirilmesi sıklıkla ortaya çıkar. Başka bir deyişle, hastalık, bireyin hem epistemolojik (bildikleri) hem de kişisel (değer verdikleri) açılardan dönüşüme uğrayan bir deneyimdir.

Bedenle ilgili belirsizlikler, bu deneyimi yaşayan kişiyi yetersiz hissettirebilir. Kaybedilen yeteneklerle yüzleşmek ve “yapamamak” durumunun getirdiği hayal kırıklığı, normal (sağlıklı) dönemlerdeki yeterlilik ve beceri duygusuyla keskin bir tezat oluşturabilir. Örneğin, yürüyüşe çıkmaya karar verdiğimizde, sonsuza kadar yürüyeceğimizi bilsek de, bedenimizle ilgili yeterli güvene sahip olduğumuz için projenin (yürüyüş) eylemin üzerinde hakimiyet kurmasına izin veririz. Yeterince tatmin olana kadar yürürüz ve böylece sınırsız bir şekilde yürüdüğümüzü hissederiz. Ancak, bedensel belirsizlik durumunda, hemen bedenimizin sınırları tarafından kısıtlanırız. Bu nedenle, eyleme geçmeden önce planlama yapmak zorunda kalırız (ne kadar gidebilirim? eğim çok mu dik?). Bedenimizle ilgili sınırlamalar (proje değil), eylemi belirler. Kendimizi aşan ve dünyaya uzanan açık ufuklar algısı, fiziksel varlığımıza geri çekilir. Bu şekilde, bedensel belirsizlik, şeylerin aslında nasıl olduğu konusundaki yapıları ortaya çıkarır ve bu nedenle felsefi açıdan aydınlatıcıdır.

Bu pasiflik durumu, bireyin fiziksel durumundan kaynaklanır: yoğun bakımda yatan hastalar neredeyse hiçbir şeyi kendileri yapamazlar. Kendilerini savunma yetenekleri zayıflamıştır; konuşamayabilirler veya bilinçsiz olabilirler. Ancak, aynı zamanda bu durum, bakımı üstlenen kişilerle olan ilişkilerden de kaynaklanır, ancak bu durum kötü niyetten değil, sadece mevcut koşullardan dolayı ortaya çıkar. Bu pasiflik durumu, kişiler arası dinamiklere işlemiştir: hastalar genellikle bilinçsizdir, yönelim bozukluğu vardır veya konuşamazlar, bu da gerçek fiziksel ve iletişimsel engeller yaratır. Sizinle ilgilenenler, bedensel özne ve ajans duygusunu sürdürmede, yeniden sağlamlaştırmada veya daha da zayıflatmada önemli bir rol oynar. Hastanın en temel ajansı olan bedensel konumlanma, başkaları tarafından sağlanabilir veya engellenebilir. Bedensel kapasiteler ele geçirilir: yoğun bakımda yatan hastalar, burundan giren bir tüp aracılığıyla beslenir; hayati fonksiyonları dışarıdan desteklenir ve düzenlenir. Birey, sadece kısa süreliğine değil, sürekli olarak klinik ortamın manipüle edilebilir bir nesnesine indirgenme riskiyle karşı karşıya kalır.