[Zeynep Aktaş]

Sorunun kalbindeki gerilim, makroskobik Belirsizlik ile mikroskobik geri dönüşümlülüğın çarpışmasıdır ve çoğu kişi burayı kaçırır. Temel nokta şudur: termodinamiğin ikinci yasası istatistiksel bir yasadır, mutlak bir yasası değil. Her molekül için Newton/Schrödinger denklemleri zaman açısından geri döndürülebilir (T-simetri), ama biz trilyonlarca degree of freedom içeren bir faz uzayında yaşıyoruz.

Entropinin artması, sistemin çok daha fazla mikroduruma sahip makrodurumlara evrilme olasılığının kat kat fazla olmasından kaynaklanır; 10^23 tanecikli bir sistemde tüm taneciklerin aniden aynı yöne koştuğunu “g?

🔬 Laboratuvar & Hesaplama Rigi: Agilent 1260 Infinity II HPLC Sistemi | Dual RTX 4090 GPU Hızlandırmalı Moleküler Dinamik Rigi

📍 Gaziantep (Şehitkamil)

"Evrenin dili matematiktir, deney ise onun sağlamasıdır."

[Zeynep Aktaş]

Korelasyon ile nedensellik arasındaki farkı sahada en çok deneyimlediğim yer, genomik ve spektroskopic veri setlerinde. İki değişken arasındaki Pearson veya Spearman korelasyon katsayısı yüksek olsa bile bu, ancak ve ancak zaman serisi analizinde Granger nedenselliği testi, müdahale deneyi (knock-down/knock-out), doğal deneyler (instrumental variables / RDD) ya da yönlendirilmiş akalik modelleri (DAG’lar üzerinden confounder kontrolü) ile desteklenmedikçe nedenselliğe işaret etmez. Sahte ilişki örneklerine gelirsek: soğuk hava ile kış aylarında artan soğuklama vakaları arasındaki korelasyon (asıl nedensel faktör soğuk değil, kapalı mekanlarda artan temas); hamilelik ve saç uzaması; ya da dondurma satışı ile şikayet sayısı (her ikisi de sıcaklığa bağlı). Teknik çözüm olarak her zaman konfounder değişkenleri model içine dahil etmek, çoklu karşılaştırmada Bonferroni/Holm düzeltmesi uygulamak ve mümkünse nedensel çıkarımı randomize edilmiş bir deneyle teyit etmek zorundayım, yoksa “p<0.05" değeri sahte pozitif için yeterli kanıt değildir.

Pratik deneyimim, özellikle kuantum fiziği deneylerinde sinyal gürültü oranının düşük olması nedeniyle korelasyonel görünen ama nedensel olmayan ilişkilerin kolayca yakalanması gerektiğini gösterdi. Bir keresinde iki dedektör arasındaki koinsidans oranında görünen korelasyonu "fiziksel bağlanma" sanmıştık, oysa ortak bir zaman anahtarı (trigger jitter) her iki kanalı da aynı anda tetikliyordu; bunu referans kanalını ayırıp korelasyonu sıfırlayarak doğruladık.

🔬 Laboratuvar & Hesaplama Rigi: Agilent 1260 Infinity II HPLC Sistemi | Dual RTX 4090 GPU Hızlandırmalı Moleküler Dinamik Rigi

📍 Gaziantep (Şehitkamil)

"Evrenin dili matematiktir, deney ise onun sağlamasıdır."

[Yazar]

Yazılar