Vietnam’da Doi Moi’ye 40 Yıl: Dönüşüm ve Riskler

Bu yıl, Vietnam’ın komünist merkezi planlamayla vedalaşarak piyasa odaklı reformları başlatan ekonomik dönüşüm programı Doi Moi’nin başlangıcının 40. yılı.

Dört on yıllık süreçte, bir toplumsal sözleşme Vietnam’ın geçişini ve büyümesini destekledi: Komünist Partisi (CPV), ekonomik ilerleme ve yükselen yaşam standartları sağlarken, otoriter yönetimi genellikle itirazsız kabul ediliyordu.

Bu toplumsal sözleşmenin şartları defalarca yeniden değerlendirildi ve şu anda ulusal lider To Lam’ın öncülüğünde en kapsamlı değişiklikler yaşanıyor. Ocak ayında, CPV 14. Ulusal Kongresi’nde geçen yıl belirlenen olağanüstü hedefin devamı olarak 2030 yılına kadar sürdürülebilir iki haneli GSYH büyümesi hedefi teyit edildi.

Kongrede To Lam, beş yıllık görev süresi için yeniden genel sekreter seçildi ve kısa süre sonra devlet başkanı olarak da görevi devralarak, planlı bir yapıda en önemli iki pozisyonu aynı anda elinde bulunduran ilk kişi oldu.

2025 yılında hükümet bakanlıkları 22’den 17’ye düşürüldü, iller 63’ten 34’e indirildi ve tüm ilçe düzeyindeki hükümet kademesi kaldırıldı.

Geriye dönelim: Aralık 1986’da 6. Parti Kongresi, ülkenin karşı karşıya olduğu ekonomik kriz nedeniyle merkezi planlamayla yollarını ayırdı. GSYH kişi başına yaklaşık 230 dolardı, Sovyet desteği azalıyor ve komünist komut ekonomisi açıkça başarısız olmuştu.

Doi Moi’nin başlangıcından itibaren temel amacı bir hayatta kalma stratejisiydi ve bu döneme damgasını vuran toplumsal sözleşme aşamalar halinde yeniden tanımlandı: 1990’larda eski düşmanlarla ilişkilerin normalleştirilmesi ve bölgesel entegrasyon yoluyla; 2000’lerde Dünya Ticaret Örgütü’ne (WTO) katılım ve yabancı yatırımın teşvik edilmesiyle; ve Genel Sekreter Nguyen Phu Trong döneminde, 2016’dan itibaren başlayan partinin içi karışıklıkla mücadele kampanyası, Vietnam siyasetinin belirleyici özelliği haline geldi.

Şimdi To Lam liderliğinde CPV, gücün yoğunlaştırıldığı bir hız ve ölçekte yeniden yapılanma sürecine giriyor.

Ekonomik baskılar

Vietnam’ı dönüştüren ekonomik dönüşüm, toplumsal sözleşmenin temelini oluşturdu. GSYH kişi başına yaklaşık 230 dolardan 5.000 doların üzerine yükseldi. Aşırı yoksulluk 2010 yılından itibaren %14’ten altına düştü. GSYH, bölgedeki en yüksek oran olan %8 olarak gerçekleşti. Bu yılın Temmuz ayında Dünya Bankası, Vietnam’ı üst gelirli bir ekonomi olarak sınıflandırdı.

Ülke WTO’ya katıldı, CPTPP ve EVFTA gibi serbest ticaret anlaşmalarını imzaladı ve dünyanın en açık, ticarete yönelik ekonomilerinden biri haline geldi. Buna paralel olarak, Vietnam, piyasa ekonomisinin taleplerine uygun bir ortam yaratmak için yasal ve düzenleyici reformlar gerçekleştirdi.

Ancak bu sözleşme, sürekli ekonomik ilerleme gerektiriyor ve modelin yapısal zayıflıkları giderek daha belirgin hale geliyor.

En son haberler

İsrailli bakan: Filistinlilerin bölgeden ayrılması tek çözüm

Ekonomi hala doğrudan yabancı yatırıma bağımlı. Yerel özel sektör şu anda GSYH’nin neredeyse yarısını oluşturuyor, ancak yapısal sınırlamalarla karşılaşıyor ve bu durum verimliliği, yeniliği ve küresel değer zincirlerine katılımı kısıtlıyor. Orta gelir tuzağı artık teorik bir risk değil, gerçek zamanlı olarak hissediliyor.

Gayrimenkul ve finans sektörleri, sözleşmenin yönetişimdeki başarısızlıkların nerede olduğunu gösteriyor. Anayasaya göre tüm arazi hala devlete ait ve 2024 Arazi Yasası daha piyasa odaklı bir değerlemeye doğru ilerlese de, yasal çerçeve ile ekonomik gerçeklik arasında bir boşluk devam ediyor.

Arazi kullanım haklarına ve altyapı sözleşmelerine erişim, servet birikiminin en önemli motorlarından biri olmuştur. Bu durum, siyasi olarak bağlantılı kişilere orantısız kazançlar sağlamış ve Vietnam’ın en büyük şirketlerinin ticari temellerini oluşturmuştur.

2024 Van Thinh Phat vakası, emlak mogulü Truong My Lan’ın 12,5 milyar dolarlık zimmete para geçirme suçundan dolayı ömür boyu hapis cezasına çarptırıldığı Güneydoğu Asya tarihinin en büyük finansal skandalı olarak kayda geçti. Bu dava, mülkiyet haklarının belirsiz olduğu ve uygulamanın düzensiz olduğu durumlarda, sermayenin siyasi bağlantıları olanlara aktarıldığını ortaya koydu.

Dış politika sözleşmenin bir parçası

Vietnam’ın dış politikası, sözleşmenin başarısı için önemliydi. 1995 yılında ABD ile ilişkilerin normalleştirilmesi, Çin ile gerginliklerin devam ettiği dönemde bile derin etkileşim ve Eylül 2023’te Washington ile kapsamlı bir stratejik ortaklığa yükseltilmesi, Vietnam’ın bağımlılıklarını çeşitlendirmeyi ve daha büyük devletleri sınırlayan kurumsal çerçevelere dahil etmeyi amaçlayan bilinçli bir stratejinin parçasıdır.

Vietnam ayrıca Avustralya, Hindistan, Japonya ve Güney Kore ile kapsamlı stratejik ortaklıklar kurdu ve WTO’dan CPTPP’ye kadar çok taraflı ticaret çerçevelerine entegre oldu.

Bu dış ilişkiler, pazarları açmış, doğrudan yabancı yatırımı teşvik etmiş ve CPV liderliğindeki sistemin desteklenmesine yardımcı olan büyümeyi sağlamıştır.

Bu ilişkiler sayesinde Vietnam aynı zamanda uluslararası toplumda nasıl algılandığını da yeniden şekillendirmiştir. Diplomatik uygulamalar ve kurumsal katılım yoluyla sorumlu bir paydaş ve kurala uygun bir aktör olarak kendini inşa etmiştir, ancak insan hakları sicili birçok Batılı ülke ve aktivist gruplar tarafından hala eleştirilmektedir.

Güney Çin Denizi, bu dengenin en hassas sınavıdır. CPV, milliyetçi duyguları dikkatlice yöneterek Çin ile ilişkileri sürdürmektedir, çünkü bir yandan kontrol edilemeyen bir şekilde tetiklenebilecek duyguların da farkındadır.

CPV’nin dört on yıllık piyasa dönüşümü boyunca hayatta kalması, sözleşmenin dayanıklılığının merkezinde yer almaktadır.

Dönem dönem, Sovyetler Birliği ve uydu devletlerinde ekonomik reformlar siyasi çöküşü hızlandırırken, Vietnam iç disiplini korumuş, partiler arası müzakerelerle sistemik bir kriz yaşamamış ve meşruiyet temellerini devrimci geçmişten performans odaklı ölçümlere kaydırmıştır.

Genel Sekreter Nguyen Phu Trong döneminde, “paralel fırın” olarak bilinen yolsuzlukla mücadele kampanyası, yönetişim reformu ve aynı zamanda partinin içindeki sorunlara çözüm getirme aracı olarak hizmet etmiştir.

Şimdi To Lam liderliğinde, 2025-2026 yeniden yapılanması, Nguyen Phu Trong’un başlattığı kurumsal hedefleri daha da ileriye taşımaktadır, ancak aynı zamanda yetkiyi yoğunlaştırmakta ve bu durum, önceki dönemlerde görülmeyen bir yapıya sahiptir.

Bu durum, devlet kapasitesinin güçlendirilip kişisel gücün artırılıp artırılmadığı hala tartışma konusudur, ancak sözleşmenin şartları, 1986’dan beri görülen en kapsamlı değişikliklerden daha fazla değişmektedir.

Bu yeniden yapılanmanın yanı sıra, sosyalist söylemin canlanması da dikkat çekmektedir. Bu durum, ideolojik bir dönüşe işaret etmekten ziyade, yetki yoğunlaştırmasını desteklemek ve meşrulaştırmak için kullanılmaktadır.

Sözleşmeye dönük baskılar

Sözleşme aynı zamanda, modelin sağladığı ilerlemeyle şekillenmiş bir toplum tarafından da karşılaşılan baskılara maruz kalmaktadır. Vietnam hızla kentleşmiştir ve yaklaşık %20’lik kentleşme oranından günümüzde %40’ın üzerine yükselmiştir.

Reform öncesi dönemi hatırlamayan bir nesil yetişti ve CPV’den beklentileri, modelin sağladıklarına dayanmaktadır. Bu arada, üretimde önemli olan demografik fayda, hızla yaşlanan bir nüfusa dönüşmektedir.

Bu nesil değişimi, dijital alanda da kendini göstermektedir. Doi Moi dönemi, blog yazarları ve vatandaş gazetecilerinden yasal savunuculara ve çevre örgütlerine kadar yeni biçimlerde sivil toplumun ortaya çıkmasına yol açmıştır. Aynı zamanda CPV, organize muhalefeti sınırlamış ve bağımsız seslere sık sık kısıtlamalar getirmiştir.

Bu sivil toplum enerjisinin bir kısmı, kamuoyunun performans başarısızlığı olarak gördüğü yönetişim sorunlarına odaklanmıştır. Bu konular arasında çevre koruma, arazi hakları, resmi hesap verebilirlik ve kamu harcamalarında şeffaflık yer almaktadır.

Daha önce görülmemiş bir şekilde sessiz muhalefet artıyor
2018 özel ekonomik bölgeler yasasına karşı kitlesel protestolar

Genç nesiller arasında aktivizm, küresel platformlarda daha sessiz biçimlere kaymıştır. Örneğin, Ağustos 2026’daki adalet ağacı kampanyası, resmi hesap verebilirliği talep eden ve tamamen yabancı bir platformda barındırılan bir hareket, sessiz muhalefetin yeni bir örneğidir.

Bu hareketler, sistemin reddedilmesi yerine, kamuoyunun içselleştirdiği iyi yönetişim, hesap verebilirlik ve herkes için gelişim gibi CPV’nin ilan ettiği taahhütlere uygun olarak hareket etmektedir.

Son aşama

CPV’nin 2026’yı ” yeni bir dönemin başlangıcı” olarak tanımlaması, sözleşmenin nasıl yeniden değerlendirildiğinin ve belki de yeniden müzakere edildiğinin bir parçasıdır. Doi Moi her zaman sadece bir ekonomik kalkınma programından daha fazlasıydı.

Aynı zamanda CPV’nin meşruiyetinin temelini oluşturmuştur: Parti, sürekli olarak kendini yenileyerek liderlik eder. Dört on yıllık süreçte, önceki dönemlerde görülen yapıya sahip olmakla birlikte, partiler arası müzakerelerle sistemik bir kriz yaşamamıştır.

%10’luk GSYH büyüme hedefi, Dünya Bankası’nın tahminlerine göre bu yıl %6,8 büyüyeceği öngörülmektedir. Bu durum, daha hızlı bir büyümeyi sağlamak için daha az sayıda yetki merkezinin nasıl çalışabileceği sorusunu gündeme getirmektedir.

Daha önce, Sovyetler Birliği ve uydu devletlerinde ekonomik reformlar siyasi çöküşü hızlandırırken, Vietnam iç disiplini korumuş, partiler arası müzakerelerle sistemik bir kriz yaşamamıştır.

Genel Sekreter Nguyen Phu Trong döneminde, “paralel fırın” olarak bilinen yolsuzlukla mücadele kampanyası, yönetişim reformu ve aynı zamanda partinin içindeki sorunlara çözüm getirme aracı olarak hizmet etmiştir.

Şimdi To Lam liderliğinde, 2025-2026 yeniden yapılanması, Nguyen Phu Trong’un başlattığı kurumsal hedefleri daha da ileriye taşımaktadır, ancak aynı zamanda yetkiyi yoğunlaştırmakta ve bu durum, önceki dönemlerde görülmeyen bir yapıya sahiptir.

Bu durum, devlet kapasitesinin güçlendilip kişisel gücün artırılıp artırılmadığı hala tartışma konusudur, ancak sözleşmenin şartları, 1986’dan beri görülen en kapsamlı değişikliklerden daha fazla değişmektedir.

Bu yeniden yapılanmanın yanı sıra, sosyalist söylemin canlanması da dikkat çekmektedir. Bu durum, ideolojik bir dönüşe işaret etmekten ziyade, yetki yoğunlaştırmasını desteklemek ve meşrulaştırmak için kullanılmaktadır.

Sözleşmeye dönük baskılar

Sözleşme aynı zamanda, modelin sağladığı ilerlemeyle şekillenmiş bir toplum tarafından da karşılaşılan baskılara maruz kalmaktadır. Vietnam hızla kentleşmiştir ve yaklaşık %20’lik kentleşme oranından günümüzde %40’ın üzerine yükselmiştir.

Reform öncesi dönemi hatırlamayan bir nesil yetişti ve CPV’den beklentileri, modelin sağladıklarına dayanmaktadır. Bu arada, üretimde önemli olan demografik fayda, hızla yaşlanan bir nüfusa dönüşmektedir.

Bu nesil değişimi, dijital alanda da kendini göstermektedir. Doi Moi dönemi, blog yazarları ve vatandaş gazetecilerinden yasal savunuculara ve çevre örgütlerine kadar yeni biçimlerde sivil toplumun ortaya çıkmasına yol açmıştır. Aynı zamanda CPV, organize muhalefeti sınırlamış ve bağımsız seslere sık sık kısıtlamalar getirmiştir.

Bu sivil toplum enerjisinin bir kısmı, kamuoyunun performans başarısızlığı olarak gördüğü yönetişim sorunlarına odaklanmıştır. Bu konular arasında çevre koruma, arazi hakları, resmi hesap verebilirlik ve kamu harcamalarında şeffaflık yer almaktadır.

Daha önce görülmemiş bir şekilde sessiz muhalefet artıyor
2018 özel ekonomik bölgeler yasasına karşı kitlesel protestolar

Genç nesiller arasında aktivizm, küresel platformlarda daha sessiz biçimlere kaymıştır. Örneğin, Ağustos 2026’daki adalet ağacı kampanyası, resmi hesap verebilirliği talep eden ve tamamen yabancı bir platformda barındırılan bir hareket, sessiz muhalefetin yeni bir örneğidir.

Bu hareketler, sistemin reddedilmesi yerine, kamuoyunun içselleştirdiği iyi yönetişim, hesap verebilirlik ve herkes için gelişim gibi CPV’nin ilan ettiği taahhütlere uygun olarak hareket etmektedir.

Son aşama

CPV’nin 2026’yı ” yeni bir dönemin başlangıcı” olarak tanımlaması, sözleşmenin nasıl yeniden değerlendirildiğinin ve belki de yeniden müzakere edildiğinin bir parçasıdır. Doi Moi her zaman sadece bir ekonomik kalkınma programından daha fazlasıydı.

Aynı zamanda CPV’nin meşruiyetinin temelini oluşturmuştur: Parti, sürekli olarak kendini yenileyerek liderlik eder. Dört on yıllık süreçte, önceki dönemlerde görülen yapıya sahip olmakla birlikte, partiler arası müzakerelerle sistemik bir kriz yaşamamıştır.

%10’luk GSYH büyüme hedefi, Dünya Bankası’nın tahminlerine göre bu yıl %6,8 büyüyeceği öngörülmektedir. Bu durum, daha hızlı bir büyümeyi sağlamak için daha az sayıda yetki merkezinin nasıl çalışabileceği sorusunu gündeme getirmektedir.

Daha önce, Sovyetler Birliği ve uydu devletlerinde ekonomik reformlar siyasi çöküşü hızlandırırken, Vietnam iç disiplini korumuş, partiler arası müzakerelerle sistemik bir kriz yaşamamıştır.

Genel Sekreter Nguyen Phu Trong döneminde, “paralel fırın” olarak bilinen yolsuzlukla mücadele kampanyası, yönetişim reformu ve aynı zamanda partinin içindeki sorunlara çözüm getirme aracı olarak hizmet etmiştir.

Şimdi To Lam liderliğinde, 2025-2026 yeniden yapılanması, Nguyen Phu Trong’un başlattığı kurumsal hedefleri daha da ileriye taşımaktadır, ancak aynı zamanda yetkiyi yoğunlaştırmakta ve bu durum, önceki dönemlerde görülmeyen bir yapıya sahiptir.

Bu durum, devlet kapasitesinin güçlendilip kişisel gücün artırılıp artırılmadığı hala tartışma konusudur, ancak sözleşmenin şartları, 1986’dan beri görülen en kapsamlı değişikliklerden daha fazla değişmektedir.

Bu yeniden yapılanmanın yanı sıra, sosyalist söylemin canlanması da dikkat çekmektedir. Bu durum, ideolojik bir dönüşe işaret etmekten ziyade, yetki yoğunlaştırmasını desteklemek ve meşrulaştırmak için kullanılmaktadır.

Sözleşmeye dönük baskılar

Sözleşme aynı zamanda, modelin sağladığı ilerlemeyle şekillenmiş bir toplum tarafından da karşılaşılan baskılara maruz kalmaktadır. Vietnam hızla kentleşmiştir ve yaklaşık %20’lik kentleşme oranından günümüzde %40’ın üzerine yükselmiştir.

Reform öncesi dönemi hatırlamayan bir nesil yetişti ve CPV’den beklentileri, modelin